Autizmi: Çfarë nënkupton

Autizmi është një çrregullim i çuditshëm dhe i ndërlikuar, sepse është e vështirë për të kuptuar sjelljen e njerëzve me autizëm, dhe për shkak se bota është shumë konfuze për një person me autizëm. Një studim i realizuar në vitin 2007 vlerëson se spektri i çrregullimit të autizmit prek një në 160 fëmijë të shkollave fillore. Djemtë kanë më shumë gjasa që të preken sesa vajzat.

Autizmi është identifikuar për herë të parë në vitin 1943, por duket që ai të ketë ekzistuar përgjatë gjithë historisë. Kjo ndodh në të gjitha grupet etnike dhe sociale. Njohuritë rreth autizmit janë përmirësuar shumë përgjatë viteve, edhe pse nuk ka një shërim të njohur. Ende nuk dihet se çfarë e shkakton autizmin, por është menduar që të jetë një çrregullim i trurit.

Ai nuk shkaktohet domosdoshmërisht nga prindër të varfër siç mendohej më parë.

Autizmi është një paaftësi zhvilluese. Një person me autizëm do të ketë vështirësi në disa fusha të zhvillimit të tij. Zonat më të prekura janë komunikimi, ndërveprimi shoqëror dhe sjellja.

Kjo paaftësi zhvilluese mund të ketë një model të veçantë të quajtur autizëm, ose mund të ekzistojnë lloje të ndryshme të aftësive të kufizuara në fusha të tjera të zhvillimit të cilat rezultojnë në modele të quajtura sindroma të Aspergerit ose çrregullime depërtuese zhvillimore që specifikohen ndryshe PDD-NOS. Kjo zonë e aftësisë së kufizuar zhvillimore është referuar si çrregullim i spektrit të autizmit. Njerëzit me këto çrregullime kërkojnë ndihmë të specializuar dhe mbështetje.

Mënyra më e mirë për të ndihmuar një person me çrregullimin e autizmit është për të kuptuar sesi këto 3 fusha të vështirësisë ndikojnë në pikëpamjet e tyre mbi botën.

Komunikimi

Autizmi prek aftësinë e një personi për të kuptuar kuptimin dhe qëllimin e gjuhës së trupit, të fjalës së folur dhe të shkruar. Fjalët mund të keqkuptohen, interpretohen ose të mos kuptohen fare. Ndjenjat  dhe emocionet e njerëzve të tjerë gjithashtu mund të jenë të vështira për t’u kuptuar.

Ndërveprimi shoqëror

Kondomët (prezervativët) ose këllufët

Kondomët ose këllëfët bëhen me lateks (plastikë). Ato vendosen në penisin e erektuar të mashkullit përpara interkursit për të ndaluar hyrjen e spermës tek vagina e femrës.

Historia

Kondomët në një formë ose në një tjetër janë përdorur para shumë shekujsh dhe janë një nga format më të vjetra të “barrierave” të kontracepsion-it. Sipas legjendës, Mbreti Minos i Kretës përdorte qeskë urine dhije. Romakët gjithashtu i përdornin këto qeska për të ndaluar transmetimin e sëmundjeve seksualisht të transmetueshme (STD-sexual transmitted diseases), ndërsa kinezët përdornin mëndafsh të vajosur dhe japonezët përdornin lëkurën ose kupën e guackës së breshkës. Të tjera kultura kanë përdorur materiale të tilla si pëlhura dhe intestinat e kafshëve.

Në mes të shekullit 19 përdorej një material prej gome. Megjithatë, në vitin 1930 procesi i prodhimit ndryshoi kur ky material prej gome u zëvendësua nga lateksi likuid. Shumica e kondomëve të sotëm ende prodhohen me një plastikë shumë të hollë—disa prej tyre me lubrifikant. Prodhuesit janë duke investiguar materialet alternative si poliuretani.

Kondomët tashmë janë në madhësi, trashësi, përbërje dhe ngjyrë të ndryshme, megjithatë duhet të theksohet se kondomët e rinj jo domosdoshmërisht kanë formë të besueshme kontraceptimi ose mbrojtjeje kundër STD-ve.

Si funksionojnë?

Kondomi vendoset në penisin e erektuar të mashkullit përpara interkursit për të ndaluar spermën, farën, fluid-et vaginale dhe STD-të që të transmetohen midis partnerëve seksualë. Përveçse si metodë barriere kontraceptimi, kondomët mund të përdoren edhe vetëm për qëllimin e ndalimit të STD-ve.

Nëse është e mundur, ato duhet të përdoren me lubrifikant në mënyrë që të mos çahen. Përdoren vetëm lubrifikantë me bazë ujore—të tjerët mund të dëmtojnë kondomët. Kondomët e pa lubrifikuar janë të vlefshëm për ata që janë të ndjeshëm nga lubrifikantët.

Cilat janë avantazhet dhe disavantazhet?

Astma dhe të porsalindurit

Tek foshnjat e porsalindura (sipas OBSH-së i porsalindur konsiderohet fëmija gjatë katër javëve të para të lindjes), shpesh është e vështirë për të dalluar astmën nga kushtet e tjera më të zakonshme të frymëmarrjes që shkaktojnë kollë dhe vështirësi në frymëmarrje, megjithatë, shumica e kushteve të frymëmarrjes kanë më pak të ngjarë sesa vazhdimësia e astmës.

Çfarë është astma?

Astma është një gjendje në të cilën frymëmarrja reagon më shumë, duke rezultuar në ngushtimin dhe kufizimin e rrjedhjes së ajrit:

  • Muskujt e dobët të mureve të frymëmarrjes tendosen (kontraktohen);
  • Qelizat në rrugët e frymëmarrjes përflaken dhe fryhen; dhe
  • Ekstra mukus-i ndërtohet në rrugët e frymëmarrjes.

Tek të rriturit, astma zakonisht shkakton vështirësi në frymëmarrje, një ndjenjtë shtrëngimi të kraharorit, gulçim dhe kollë. Në një sulm të rëndë të astmës frymëmarrja mund të bëhet e vështirë.

Në foshnjat më të vogla se 12 muajshe, frymëmarrjet janë tashmë të lehta kështu që nuk merr shumë inflamacion ose tkurrje që të shkaktojë simptoma.

Një marrje fryme me zor e përsëritur mund të jetë treguesi i parë që fëmija mund të ketë astmë. Megjithatë, vetëm prania e kollës nuk mund të tregojë astmë, pasi vetëm shumë rrallë kolla është shkaktari i vetëm i astmës.

Çfarë e shkakton kollitjen dhe teshtitjen e fëmijës tim?

Nuk është gjithmonë e lehtë për doktorët të thonë nëse fëmija ka astmë ose një gjendje tjetër që shkakton simptoma të njëjta, veçanërisht përpara 12 muajsh. Ka shumë shkaqe të tjera të frymëmarrjes së vështirësuar tek foshnjat, përveç astmës që duhet të konsiderohen.

Sindroma Daun

Kromozome-t përmbajnë të tërë materialin tonë gjenetik. Numri i saktë dhe vendosja e kromozomeve janë të rëndësishme për zhvillimin normal të personit.

Sindroma Down është një anomali kromozomesh në të cilën individi ka 3 kopje të kromozomit 21, në krahasim me normalen që është 2 kopje. Për këtë arsye, gjendja është quajtur Trisomi 21.

Fëmijët me sindromën Downn kanë lindur me një pamje karakteristike fizike që përfshin sy bajame të tërhequr, një hundë të sheshuar në një kokë të rrumbullakët, dhe anomali mbi pëllëmbën e duarve dhe shputën e këmbëve. Ato shpesh kanë defekte të shumta lindjeje dhe një shkallë dëmtimi intelekt-ual.

Sindroma Down ndodh në më pak se një në 870 lindje. Gratë që lindin në moshë te madhe kanë një rrezik më të lartë ndaj të paturit të fëmijës me sindromën Down, por gjithsesi gratë e çfarëdo moshe mund të lindin fëmijë me sindromën Downn.

Testet për sindromën Down

Gratë shtatzëna mund të zgjedhin që të kenë një shqyrtim paraprak që të identifikojnë se cilat janë me rrezik të lartë për sindromën Down. Këto përfshijnë testet e gjakut dhe ultratingujt, të cilat janë të njohura si skanimi i tejdukshmërisë së zverkut.

Ultratingujt e tejdukshmërisë së zverkut janë marrë në javën e 11–13 të shtatzënisë, dhe masin gjerësinë e zonës në pjesën e prapme dhe në qafën e fetus-it. Një test gjaku i nënës (zakonisht merret ndërmjet javës 9–12) duke matur 2 hormone (HCG dhe PAPP-A) përmirëson saktësinë e shqyrtimit në tremujorin e parë. Këto rezultate mund të kombinohen për të identifikuar gratë me rrezik të lartë.

Grave me rrezik të lartë iu është ofruar më vonë një test konfirmimi. Ky test është invaziv dhe përfshin mostrat korion-ik villus (CVS) në tremujorin e parë ose amniocentezë në tremujorin e dytë. CVS përfshin largimin e disa qelizave nga placenta, ndërsa amniocenteza përfshin testimin e lëngut që rrethon fetusin në barkun e nënës. Këto teste invazive kanë një rrezik të vogël dështimi (zakonisht më pak se 1%).

Çështjet e shëndetit të lidhura me sindromën Down

A është dhënia e gjirit me të vërtetë zgjedhja më e mirë?

Shumë gra që nuk janë në gjendje të japin gji, ndjehen fajtore për këtë dhe shqetësohen se mund t’i privojnë fëmijët e tyre nga një larmi avantazhesh. Grupe të tilla si Akademia Amerikane e Pediatri-së dhe Organizata Botërore e Shëndetësisë, rekomandojnë gjashtë muaj dhënie gjiri (ushqyerje vetëm me gji), për gjithë të miturit, duke përmendur studimet që tregojnë se qumështi i gjirit është lehtësisht i tretshëm dhe përmban ushqyes, që janë të një niveli më të lartë se ata që gjenden tek përgatitjet e ndryshme për foshnjat, ose që mungojnë tek ato, përfshirë këtu substancat imunologjike që ulin normat e infeksionit dhe acide yndyrore, me rëndësi për zhvillimin e trurit.

Por tani, një studim i ri tregon se shumë nga të mirat afatgjata që i atribuohen ushqyerjes me gji, mund të jenë efekte, jo të vetë dhënies së gjirit apo qumështit të tij, por të shëndetit të mirë dhe pritshmërive të mira të grave që zgjedhin t’i ushqejnë foshnjat me gji.

Kërkuesit shkencorë në Universitetin e Shtetit të Ohaio-s krahasuan 1,773 dyshe vëllezërish/motrash, ku njëri prej fëmijëve ishte ushqyer me gji dhe tjetri me qumësht biberoni, në lidhje me 11 matje shëndetësore si dhe aftësinë e tyre intelekt-uale. Fëmijët ishin nga mosha 4-14 vjeçare.
Hulumtuesit regjistruan disa rezultate të shëndetit dhe sjelljes të çifteve, duke përfshirë indeksin e masës trupore, obezitet-in, astmën, hiperaktivitetin, kuptimin në të lexuar, aftësinë matematikore dhe inteligjencë-n e bazuar në memorie. Studimi, i publikuar online në faqen Shkenca dhe Mjekësia Sociale, nuk gjeti asnjë dallim, statistikisht të rëndësishëm, mes vëllezërve dhe motrave që ushqehen me gji dhe atyre me biberon, në asnjë nga matjet e kryera.

Duke studiuar vëllezërit/motrat “jo të njëjtë’, ku njëri prej të cilëve ishte ushqyer me gji dhe tjetri jo, autorët janë përpjekur të minimizojnë mundësinë që dallimet raciale, ato socio-ekonomike, arsimore apo të tjera mes familjeve, të ndikonin tek rezultatet. Ata shtojnë se shumë studime të mëparshme mbi dhënien e gjirit nuk kanë qenë në gjendje të kontrollojnë këta faktorë.

Si ta dini kur jeni në ovulacion?

Kur ju jeni në ovulacion (ose çlironi një vezë nga vezorja), kjo vezë ka një shans që të fekondohet. Kur ajo vezë fekondohet, ju jeni shtatzënë.

Ju jeni më së shumti pjellore nga dy deri tre ditë para ovulacionit deri në ditën kur veza është çliruar nga vezorja. Në qoftë se ju e dini kur kjo vezë çlirohet, mund të planifikoni marrëdhënie seksuale në përputhje me këtë dhe të shtoni shanset tuaja për të mbetur shtatzënë (ose për të parandaluar shtatzëninë, në qoftë se po përpiqeni të bëni këtë). Këtu janë tre mënyra për të përcaktuar se kur ndodh kjo gjë, nga më e thjeshta e deri tek më e sakta.

Numëroni ditët

Mënyra më e lehtë për të llogaritur kur çlirohet veza nga vezorja juaj është të numëroni në të kundërt. Së pari gjeni se në çfarë dite ka gjasa të fillojë perioda juaj. (Në qoftë se perioda juaj është shumë e parregullt, kjo metodë nuk do të funksionojë për ju).

Nga kjo ditë, numëroni mbrapsht 12 ditë dhe pastaj katër të tjera. Ka shumë të ngjarë që ju të keni ovulacionin gjatë këtij intervali pesë ditor. Në qoftë se ju jeni një grua nga të shumtat që kanë një cikël 28 ditor, ekziston një shans i mirë për ju që ta keni ovulacionin në ditën e 14-të. (Dita 1 është dita e periodës tuaj, dita e 28 është dita e fundit para ditës 1 të periodës tuaj pasuese).

Ju ndihmon për të numëruar ditët

Provoni kalkulatorin e ovulacionit për të bërë llogaritjet në vendin tuaj. Ai u tregon se kur ka të ngjarë që ju të keni ovulacionin pasues dhe cila është dita e duhur për të mbetur shtatzënë.

Klikoni këtu për të bërë testin.

Ndiqni dhe hidhni në grafik sinjalet e trupit tuaj

Një mënyrë më e saktë për të gjetur se kur e keni ovulacionin është të gjurmoni modelet e temperaturës së trupit tuaj dhe të shkarkimit vagina-l për një cikël apo dy. Kjo gjë është e natyrshme dhe pa kosto, por kërkon kohë dhe përpjekje.

Në qoftë se u kushtoni vëmendje këtyre sugjerimeve dhe i hidhni ato çdo ditë në një grafik, ju mund të filloni të shikoni një model që mund t’ju ndihmojë për të parashikuar se kur e keni ovulacionin pasues.

Temperatura e trupit

Dalja e dhëmbëve

Tek shumica e fëmijëve dhëmbët dalin midis moshës 5 dhe 9 muajshe, por disa fëmijë lindin me dhëmbë. Kur ata janë rreth 12 muajsh, shumica e bebeve kanë sipër e poshtë nga 4 dhëmbë. Nëse nuk kanë dalë dhëmbë në moshën 12 muajshe, duhet konsultim me dentist-in.

Dhëmballët e para duken pas një viti dhe janë dhëmbët që shkaktojnë më shumë shqetësime kur dalin.

Nga mosha 2 e deri në 2 vjeç e gjysmë shumica e fëmijëve kanë 20 dhëmbë qumështi. Këto dhëmbë bien nga mosha 6 vjeçare për t’u zëvendësuar me dhëmbët e përhershëm të të rriturit. Dhëmbët e parë të përhershëm që dalin janë dhëmballët e para të poshtme – “dhëmballët e 6-vjeçarit”, ndjekur nga dhëmbi ballor (prerës).

Problemet me daljen e dhëmbëve

Për disa fëmijë dalja e dhëmbëve shkakton humbje oreks-i, irritim ose çrregullime (që mund të shkaktojnë skuqje fytyre). Fëmija mund të lodhet dhe të ketë vështirësi në të fjetur.

Nuk ka të dhëna që dalja e dhëmbëve shkakton ethe ose diarre. Nëse fëmija nuk është mirë, atëhere duhet kërkuar ndonjë shkak tjetër përpara se të mallkohet dalja e dhëmbëve.

Trajtimi i dhimbjeve

Për të ndihmuar në reduktimin e dhimbjes që shoqëron daljen e dhëmbëve mund të jenë të dobishme masat e mëposhtme:

  • Bëj masazh lehtë ose vendos në mishrat e dhëmbëve të bebes gishtat tuaja të lagur por të pastruar më parë. Nëse kjo e shqetëson fëmijën, mos e vazhdo;
  • Jepi bebes diçka të fresktë për t’u përtypur. Ju mund të blini rrathë plastikë që t’i ftohni dhe pastaj t’ia jepni bebes për t’i mbajtur në gojë. Gjithashtu mund të përdorni edhe kos ose fruta nga frigoriferi;
  • Parandalo skuqjen e lëkurës së fytyrës duke e shplarë atë me një copë të pastër dhe lyejeni me krem mbrojtës;
  • Nëse bebja është shumë e shqetësuar lyeja mishrat e dhëmbëve me xhel për daljen e dhëmbëve. Përdore siç tregohet në paketën shoqëruese. Xheli i dhëmbëve mund të merret edhe si kusur në farmacitë lokale;
Rreziku i dëmtimit të fëmijës nga shishet e bebeve

Të miturit lëndohen në një normë të lartë nga shishet e tyre, gotat dhe kukullat, tregoi një studim. Në Amerikë, një fëmijë është trajtuar në departamentin e emergjencës në spital për lëndimet e lidhura me këto produkte të përditshme.

Mbi 45.000 raste të këtij lloj lëndimi u gjetën ndër fëmijët më të vegjël se 3 vjeç. Këto të dhëna dolën nga Sistemi Elektronik i Dëmtimit të Mbikqyrjes Kombëtare në SHBA që mbulon analizën e dy dekadave.

Shishet e bebeve llogariten me 66% të lëndimeve, të ndjekura nga kukullat me 20% dhe gotat me 14%.

Shumica e dëmtimeve ishin të prera ose gërvishtje në gojë ose fytyrë, si rezultat i rënies gjatë ecjes ose vrapimit me shishe në gojë.

“Ne kemi gjetur se rreth dy të tretat e lëndimeve kanë ndodhur në moshën një vjeçare, kur fëmijët kanë pasiguri në të ecur dhe kanë vështirësi për të mbajtur drejtimin”, tha autori.

“Duke i ulur fëmijët në mënyrë që të pinë nga shishet e tyre ose gotat, kjo mund të ndihmojë në zvogëlimin e këtyre lëndimeve”, tha autori.

Kërkimet e mëparshme në lidhje më këtë subjekt janë fokusuar më tepër në rastet e dëmtimeve të lidhura me asfiksi-min nga kukullat ose djegie nga shishet “e nxehta”.

Autorët vunë re se vetëm 4.4% e dëmtimeve ishin të lidhura me “dështimin e produkteve” siç janë kukullat ose të qenit në thelb të rrezikshëm.

Komisioni i Mbrojtjes së Produkteve të Konsumatorit Amerikan kishte tërhequr 16 milionë kukulla që nga 1991 si rezultat i skajeve të mprehta dhe një milion gota, por jo shishe, për shkak të rreziqeve të tilla si prerjet ose mbytjet.

Dietë e shëndetshme për fëmijët

Vëzhgimet kanë treguar se shumë fëmijë mbajnë dietë të papërshtatshme. Të dhënat përfshijnë fakte si më poshtë:

  • Shumë fëmijë nuk hanë fruta dhe perime;
  • Marrja e kalciumit dhe hekurit është e papërshtatshme;
  • Mbipesha është një problem tek fëmijët;
  • Fëmijët hanë shpesh ushqime të blera dhe kokoshka.

Udhëzime për të ushqyerit

Udhëzimet e mëposhtme për fëmijët nga lindja deri në 18 vjeç janë dhënë nga Këshilli Kombëtar i Shëndetit dhe Kërkimit Mjekësor.

  • Inkurajoni dhe mbështesni ushqimin me gji;
  • Fëmijët kanë nevojë për ushqime të përshtatshme dhe aktivitet fizik për t’u rritur dhe zhvilluar normalisht. Rritja duhet të kontrollohet në mënyrë të rregullt;
  • Duhet varietet ushqimesh;
  • Hani mjaftueshëm bukë, drithëra, perime (përfshirë legume) dhe fruta;
  • Futni në strukturën ushqimore të fëmijëve ushqime me bazë blegtorale si qumësht, kos, djathë dhe alternative të tjera me kalcium;
  • Futni në strukturën ushqimore të fëmijëve mish, peshk, pula dhe alternativa të tjera;
  • Dietat me nivele të ulëta yndyre nuk janë të përshtatshme për fëmijët. Për fëmijët më të rritur, një dietë me pak yndyrë, kryesisht me yndyra të pakta janë më të përshtatshme;
  • Nxisni ujin si pije. Alkool-i nuk rekomandohet për fëmijët;
  • Konsumoni sasi të moderuara sheqeri dhe ushqime që përmbajnë sheqerna të shtuara;
  • Zgjidhni ushqime me pak kripë;
  • Përgatisni dhe magazinoni ushqimet e fëmijëve në mënyrë të sigurt.

Inkurajimi i ushqimit më të mirë

Prindërit mund të inkurajojnë fëmijët e tyre që të hanë një dietë më të mirë duke patur çdo ditë:

  • Një pjatë me perime;
  • Një frut më shumë;
  • Të paktën një fetë bukë ose një vakt ekstra drithërash, oriz, makarona etj;
  • Një gotë ekstra me qumësht.

Ëmbëlsirat e ushqyeshme

Një mënyrë e shëndetshme për të përfunduar vaktin është një ëmbëlsirë e bazuar në fruta dhe me pak yndyrë.

Aktiviteti fizik tek fëmijët dhe adoleshentët

Aktiviteti fizik përfshin aktivitetin e organizuar, siç është sporti ose marrja pjesë në klasat e edukimit fizik në shkollë. Ajo gjithashtu përfshin veprimtaritë e rastësishme, të cilat janë pjesë e jetës së përditshme, siç është ecja për në shkollë ose luajtja me qenin në oborrin e shtëpisë.

Aktiviteti i moderuar është gati i barabartë në intensitet me një shëtitje të shpejtë, ndërsa veprimtaria e fuqishme është ajo ku intensiteti i aktivitetit është i mjaftueshëm sa për të bërë një fëmijë që të “shpërthejë”.

Pse është kaq e rëndësishme të qenit fizikisht aktiv?

Ekzistojnë shumë arsye se përse është e rëndësishme për fëmijët dhe adoleshentët që të jenë fizikisht aktiv. Disa nga këto përfshijnë:

  • Përmirësimin kardiovaskular;
  • Ndërtimin e eshtrave të fortë;
  • Mbajtjen e një peshe të shëndetshme;
  • Ndihmën për zhvillimin e aftësive fizike të tilla si koordinimi dhe ekuilibri;
  • Ndihmën për çlodhje dhe përmirësim të gjumit;
  • Ndërtimin e vetëbesimit; dhe
  • Zhvillimin e aftësive sociale.

Sa dhe cili është lloji i aktivitetit që rekomandohet?

Rekomandimi për fëmijët e moshës shkollore dhe për adoleshentët është një minimum prej 60 minuta aktivitet fizik çdo ditë. Kjo mund të ndërtohet gjatë rrjedhës së ditëve dhe mund të përbëhet nga një shumëllojshmëri e moderuar e aktiviteteve të fuqishme.

Kur fëmijët kanë qenë joaktivë, është e rekomandueshme për të filluar me aktivitet të moderuar, le të themi 30 minuta në ditë, dhe ndërtojeni atë gradualisht.

Po rreth lojërave në kompjuter, internetit dhe TV-së?

Është e rekomandueshme që fëmijët dhe adoleshentët të mos kalojnë më shumë se 2 orë në ditë duke shikuar TV, DVD ose video, duke përdorur internetin; ose duke luajtur lojëra kompjuterike.

Çfarë duhet të bëj unë si prind?

Disa nga mënyrat që mund të bëni për të ndihmuar fëmijën:

  • Të qenit një model i mirë duke qenë edhe vetë aktiv;
  • Të ndihmuarit e fëmijës për të zhvilluar aktivitet fizik, p.sh. duke luajtur me top me to në oborrin e shtëpisë;
  • Të kurajuarit e aktivitetit fizik si pjesë e jetës së përditshme;